Aitareya Upanishad
|| Śāntipāthaḥ ||
oṃ vāṃ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrm ūḍhi |
vēdasya mā āṇīsthāḥ śrūtaṃ mē mā prahāsīḥ ||
|| Atha prathamō'dhyāyaḥ ||
|| Prathama khaṇḍaḥ ||
ātmā vā idamēka ēvāgra āsīt |
ananyatkiñca miṣat |
sa īkṣata lōkānnu sṛjā iti || 1 ||
sa imāḷlōkānasṛjat |
ambhō marīcīrmaramāpō'dō'mbhaḥ parēṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhā'ntarikṣaṃ marīcayaḥ |
pṛthivī marō yā adhasāttā āpaḥ || 2 ||
sa īkṣatimē nu lōkā lōkapālānnu sṛjā iti |
sō'dbhy ēva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcayat || 3 ||
tamabhyataptasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidhyata yathā'ṇḍaṃ mukhādvāgvācō'gnirnāsikē nirabhidhyētāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ |
prāṇādvāyurakṣiṇī nirabhidhyētāmakṣībhyāṃ cakṣuḥacakṣuṣa
ādityaḥ karṇau nirabhidhyētāṃ karṇābhyāṃ śrōtraṃ śrōtrāddiśastvāṅ nirabhidhyata tvacō lōmāni lōmabhya ōṣadhivanaspatayaḥ hṛdayaṃ nirabhidhyata hṛdayānmanō manaḥścandramā nābhirnirabhidhyata nābhyā apānō'pānānmṛtyuḥ śiṣṇaṃ nirabhidhyata śiṣṇādrētō rētaḥ rētaḥ āpaḥ || 4 ||
|| Dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
tā ētā dēvatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇavē prāpataṃstamaśanāpipāsābhyāmanavārjyat |
tā ēnamabruvaṁnāyatanaṃ naḥ prajānīhi yasmīnpratiṣṭhitā anmadāmēti || 1 ||
tābhyaḥ gāmānayatā ābruvāṁ vai nō'ayamalamiti |
tābhyaḥ'aśvamānayatā ābruvāṁ vai nō'ayamalamiti || 2 ||
tābhyaḥ puruṣamānayatā ābruvan sukṛtaṃ batēti puruṣō vāva sukṛtam |
tā ābhravīdyathā'āyatanam praviśatēti || 3 ||
agnirvāgbhūtva mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇō bhūtva nāsikē prāviśadādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśāddiśaḥ śrōtraṃ bhūtva karṇau prāviśaṁnōṣadhivanaspatayaḥ lōmāni bhūtva tvacaṃ prāviśaṁścandramā manō bhūtva hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapānō bhūtva nābhiṃ prāviśadāpō rētō bhūtva śiṣṇaṃ prāviśan || 4 ||
tamaśanāyāpipāsē ābrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti |
tē ābhravīdētāsvēva vāṃ dēvatāsvābhajāmyētāsu bhāginyau karōmīti |
tasmadyasyai kasyai ca dēvatāyai havirgṛhyatē bhāginyāvēvāsyāmaśanāyāpipāsē bhavataḥ || 5 ||
|| Tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
sa īkṣatimē nu lōkāśca lōkapālāścānnamēbhyaḥ sṛjā iti || 1 ||
sō'pō'abhyataptābhyō'abhitaptābhyō mūrtirajāyata |
yā vai sā mūtirajāyatāṃṁ vai tat || 2 ||
tadētatsṛṣṭaṃ parāṅtyajighāṁsat tadvācājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōdvācā grahītum |
sa yaddhainadvācā'grahaiṣyadabivyāhṛtya haivāṁnamatrapasyat || 3 ||
tatprāṇēnājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōtprāṇēna grahītum |
sa yaddhainatprāṇēnāgrahaiṣyadabhiprāṇya haivāṁnamatrapasyat || 4 ||
taccakṣuṣājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōccakṣuṣā grahītum |
sa yaddhainaccakṣuṣā'grahaiṣyadṛṣṭvā haivāṁnamatrapasyat || 5 ||
tacchrōtrēṇājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōcchrōtrēṇa grahītum |
sa yaddhainacchrōtrēṇāgrahaiṣyaśhrutvā haivāṁnamatrapasyat || 6 ||
tattvacājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōtvacā grahītum |
sa yaddhainattvacā'grahaiṣyataspṛṣṭvā haivāṁnamatrapasyat || 7 ||
tanmanasājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōnmanasā grahītum |
sa yaddhainanmanasā'grahaiṣyaddhyātvā haivāṁnamatrapasyat || 8 ||
tacchiṣṇēnājighṛkṣaṭ taṃnāśaknōcchiṣṇēna grahītum |
sa yaddhainacchiṣṇēnāgrahaiṣyadvisṛjya haivāṁnamatrapasyat || 9 ||
tadapānēnājighṛkṣaṭ tadāvayat |
saiṣō'nnasya grahō yadvāyurannāyurvā ēṣa yadvāyuḥ || 10 ||
sa īkṣata kathaṃ nvuidaṃ madṛtē syādati sa īkṣata katarēṇa prapadyā iti |
sa īkṣata yadi vācā'bhivyāhṛtaṃ yadi prāṇēnābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrōtrēṇa śrūtaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānēnābhyapānitam yadi śiṣṇēna visṛṣṭamatha kō'hamiti || 11 ||
sa ētamēva sīmānaṃ vidaryaitayā dvārā prāpadyatē |
saiṣā vidṛtirnāma dvāstatēdaṁ'ndanam |
tasya trayā āvasthāsstrayaḥ svapnā ayamāvastahō'ayamāvastahō'ayamāvastaha iti || 12 ||
sa jātō bhūtānyabhivyḵhayat kiṃ ihānyaṃ vāvadiṣaditi |
sa ētamēva puruṣaṃ brahma tatamamapaśyadidamadarśanamitī || 13 ||
tasmādidaṃdrō nāmēdaṃdrō ha vai nāma tamidaṃdraṃ santamindra |
ityācakṣatē parōkṣēṇa parōkṣapriyā iva hi dēvāḥ parōkṣapriyā iva hi dēvāḥ || 14 ||
|| Atha dvitīyō'dhyāyaḥ ||
|| Prathama khaṇḍaḥ ||
puruṣē ha vai ayamāditō garbhaḥ bhavati |
yadētadrētastadētatsarvēbhyaḥ'gaḥbhyaḥ tējaḥ sambhūtamātmanyēvātmānaṃ bibharti tadyadā stryāṃ siñcatyathainjjanayati tadasya prathamaṃ janma || 1 ||
tat stryā ātmabhūyaṃ gacchatī yathā svaṅgaṃ tathā tasmādēnāṃ hinaṣṭi |
sā'syētāmātmānamatra gatāṃ bhāvayatī || 2 ||
sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati taṃ strī garbha bibharti sō'gra ēva kumāraṃ janmanō'grē'dhibhāvayati |
sa yatkumāraṃ janmanō'grē'dhibhāvayatyātmānēva tadbhāvayatyēṣaṁ
lōkānāṃ santatyē ēvaṃ santatā hīmē lōkāstadasya dvitīyaṃ janma || 3 ||
sō'syāyamātmā puṇyēbhyaḥ karmabhyaḥ pratinadhīyatē |
athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyō vayōgataḥ praiti sa itaḥ prayaṇēṣaṃ punarjāyatē tadasya tṛtīyaṃ janma || 4 ||
taduktaṃṛṣiṇā garbhē nu saṃnavēṣāmavēdahaṃ dēvānāṃ janimāni viśvā |
śataṃ mā pura āyasīrarakṣaṁnadhaḥ śyēnō javasā niradīyamiti |
garbha ēvaitaśayānō vāmadēva ēvamuvāca || 5 ||
sa ēvaṃ vidvānasmāccharīrabhēdādūrdhva utkramyāmuṣmin svargē lōkē sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 6 ||
|| Atha tṛtīyōdhyāyaḥ ||
|| Prathama khaṇḍaḥ ||
kō'ayamātmēti vayamupāsmahē kataraḥ sa ātmā yēna vā paśyati yēna vā śṛṇōti yēna vā gandhānājighrati yēna vā vācaṃ vyākarōti yēna vā svādu cāsvādu ca vijānāti || 1 ||
yadētaddhṛdayaṃ manaścaitat |
sañjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ mēdhā dṛṣṭirdhṛtirmatirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṃkalpaḥ kraturasuḥ kāmō vaṣa iti |
sarvāṇyēvaitāni prajñānasya nāmadhēyāni bhavanti || 2 ||
ēṣa brahmaēṣa indra ēṣa prajāpatirētē sarvē dēvā imāni ca pañca mahābhūtāni pṛthivī vāyurākāśa āpō jyōtīṣītyētānīmāni ca kṣudramiśrāṇīva |
bījānitaraṇi cētarāṇi cāṇḍajāni ca jārūjāni ca svēdajāni cōdbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣāḥ hastinō yatkiñcēdaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patattri ca yacca sthāvaraṃ sarvaṃ tatprajñānētraṃ prajñānē pratiṣṭhitaṃ prajñānētrō lōkaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma || 3 ||
sa ētēna prajñēnātmanāsmāllōkādutkramyāmuṣmin svargē lōkē sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 4 ||
|| Śāntipāthaḥ ||
oṃ vāṃ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrm ūḍhi |
vēdasya mā āṇīsthāḥ śrūtaṃ mē mā prahāsīḥ ||
English Translation
First Chapter | First Khanda
Translation: In the beginning, Atman (Self) alone was this—no other thing whatever whatsoever. He thought, "Let me create the worlds."
Translation: He created these worlds: ambhas (water), marīci (light), mara (mortal), apas (water). Par excellence is the heaven, the sky is the atmosphere, the lights (marīcis) are the intermediate region, the earth is below, and the waters are below that.
Second Chapter | First Khanda
Translation: Indeed, in this person, the embryo first comes into existence. That which is semen—this is the energy that has arisen from all the limbs; it bears the Self in the Self alone. When he pours it into a woman, then he produces it. That is his first birth.
Third Chapter | First Khanda
Translation: Who are we meditating upon as the Self? Which Self is it by which one sees, by which one hears, by which one smells odors, by which one speaks, by which one tastes the sweet and the bitter, and which one knows?
Translation: That which is this heart and this mind—perception, understanding, knowledge, wisdom, meditation, insight, firmness, thought, reflection, consciousness, memory, resolve, purpose, life-force, desire, and will—indeed, all these are the names of Prajñāna (Consciousness).
Key Teachings
Creation by Atman: The Upanishad begins with the cosmic Self (Atman) alone existing in the beginning, then creating the worlds through its will.
Birth and Rebirth: It describes three births of the Self—first as semen in the father, second as embryo in the mother, and third as the embodied being that attains liberation.
Prajñāna as Consciousness: The famous identification "Prajñānaṃ Brahma" (Consciousness is Brahman) appears here, stating that all aspects of awareness and cognition are manifestations of the one Consciousness.
Liberation: One who realizes this Prajñāna (Consciousness) attains immortality and achieves all desires in the heavenly world.
See the Sanskrit source
Sanskrit source
|| शान्तिपाठः ||
ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि |
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः ॥
|| अथ प्रथमोऽध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ।
नान्यत्किंचन मिषत् ।
स ईक्षत लोकांनु सृजा इति ॥ १ ॥
स इमांल्लोकानसृजत ।
अम्भो मरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः ।
पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः ॥ २ ॥
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालांनु सृजा इति ।
सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥ ३ ॥
तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः ।
प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष
आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ् निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ ४ ॥
|| द्वितीयः खण्डः ||
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतंस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् ।
ता एनमब्रुवंनायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्मदामेति ॥ १ ॥
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवंन वै नोऽयमलमिति ।
ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवंन वै नोऽयमलमिति ॥ २ ॥
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् ।
ता अब्रवीद्यथाऽायतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशाद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशंनोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ४ ॥
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ।
ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति ।
तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः ॥ ५ ॥
|| तृतीयः खण्डः ||
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १ ॥
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत ।
या वै सा मूर्तिरजायतांनं वै तत् ॥ २ ॥
तदेतत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत् तद्वाचाजिघृक्षत् तंनाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ३ ॥
तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तंनाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ४ ॥
तच्चक्षुषाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ५ ॥
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ६ ॥
तत्त्वचाजिघृक्षत् तंनाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ७ ॥
तन्मनसाजिघृक्षत् तंनाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ८ ॥
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ९ ॥
तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् ।
सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १० ॥
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति ।
स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११ ॥
स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत ।
सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतंन्ऽन्दनम् ।
तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२ ॥
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यद्वाविदिषदिति ।
स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शनमिती ॥ ३ ॥ १३ ॥
तस्मादिदंद्रो नामेदंद्रो ह वै नाम तमिदंद्रं सन्तमिन्द्र ।
इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १४ ॥
|| अथ द्वितीयोऽध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति ।
यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥
तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति ।
साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥
सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भ बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति ।
स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं
लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३ ॥
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ।
अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयंनेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ४ ॥
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु संनन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।
शतं मा पुर आयसीररक्षंनधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ।
गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६ ॥
|| अथ तृतीयोध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १ ॥
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् ।
सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति ।
सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २ ॥
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव ।
बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषाः हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३ ॥
स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ४ ॥
|| शान्तिपाठः ||
ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि |
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः ॥