ಐತರೇಯೋಪನಿಷತ್
|| ಶಾಂತಿಪಾಠಃ ||
ಓಂ ವಾಙ್ಮೇ ಮನಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಮನೋ ಮೇ ವಾಚಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಾವಿರಾವೀರ್ಮ ಏಧಿ |
ವೇದಸ್ಯ ಮ ಆಣೀಸ್ಥಃ ಶ್ರುತಂ ಮೇ ಮಾ ಪ್ರಹಾಸೀಃ
|| ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ |
|| ಪ್ರಥಮ ಖಂಡಃ ||
ಆತ್ಮಾ ವಾ ಇದಮೇಕ ಏವಾಗ್ರ ಆಸೀತ್ |
ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚನ ಮಿಷತ್ |
ಸ ಈಕ್ಷತ ಲೋಕಾನು ಸೃಜಾ ಇತಿ || ೧ ||
ಸ ಇಮಾನ್ಲ್ಲೋಕಾನಸೃಜತ |
ಅಂಭೋ ಮರೀಚೀರ್ಮರಮಾಪೋಽದೋಽಮ್ಭಃ ಪರೇಣ ದಿವಂ ದ್ಯೌಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಽಂತರಿಕ್ಷಂ ಮರೀಚಯಃ |
ಪೃಥಿವೀ ಮರೋ ಯಾ ಅಧಸ್ತಾತ್ತಾ ಆಪಃ || ೨ ||
ಸ ಈಕ್ಷತೇಮೇ ನು ಲೋಕಾ ಲೋಕಪಾಲಾನು ಸೃಜಾ ಇತಿ |
ಸೋಽದ್ಭ್ಯ ಏವ ಪುರುಷಂ ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯಾಮೂರ್ಛಯತ್ || ೩ ||
ತಮಭ್ಯತಪತ್ತಸ್ಯಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ಮುಖಂ ನಿರಭಿದ್ಯತ ಯಥಾಽಂಡಂ ಮುಖಾದ್ವಾಗ್ವಾಚೋಽಗ್ನಿರ್ನಾಸಿಕೇ ನಿರಭಿದ್ಯೇತಾಂ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಃ |
ಪ್ರಾಣಾದ್ವಾಯುರಕ್ಷಿಣೀ ನಿರಭಿದ್ಯೇತಾಮಕ್ಷೀಭ್ಯಾಂ ಚಕ್ಷುಶ್ಚಕ್ಷುಷ
ಆದಿತ್ಯಃ ಕರ್ಣೌ ನಿರಭಿದ್ಯೇತಾಂ ಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶ್ರೋತ್ರಾದ್ದಿಶಸ್ತ್ವಕ್ ನಿರಭಿದ್ಯತ ತ್ವಚೋ ಲೋಮಾನಿ ಲೋಮಭ್ಯ ಓಷಧಿವನಸ್ಪತಯೋ ಹೃದಯಂ ನಿರಭಿದ್ಯತ ಹೃದಯಾನ್ಮನೋ ಮನಸಶ್ಚಂದ್ರಮಾ ನಾಭಿರ್ನಿರಭಿದ್ಯತ ನಾಭ್ಯಾ ಅಪಾನೋಽಪಾನಾನ್ಮೃತ್ಯುಃ ಶಿಶ್ನಂ ನಿರಭಿದ್ಯತ ಶಿಶ್ನಾದ್ರೇತೋ ರೇತಸ ಆಪಃ || ೪ ||
|| ದ್ವಿತೀಯಃ ಖಂಡಃ ||
ತಾ ಏತಾ ದೇವತಾಃ ಸೃಷ್ಟಾ ಅಸ್ಮಿನ್ಮಹತ್ಯರ್ಣವೇ ಪ್ರಾಪತಂಸ್ತಮಶನಾಪಿಪಾಸಾಭ್ಯಾಮನ್ವವಾರ್ಜತ್ |
ತಾ ಏನಮಬ್ರುವಂನಾಯತನಂ ನಃ ಪ್ರಜಾನೀಹಿ ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಅಂನಮದಾಮೇತಿ || ೧ ||
ತಾಭ್ಯೋ ಗಾಮಾನಯತ್ತಾ ಅಬ್ರುವಂನ ವೈ ನೋಽಯಮಲಮಿತಿ |
ತಾಭ್ಯೋಽಶ್ವಮಾನಯತ್ತಾ ಅಬ್ರುವಂನ ವೈ ನೋಽಯಮಲಮಿತಿ || ೨ ||
ತಾಭ್ಯಃ ಪುರುಷಮಾನಯತ್ತಾ ಅಬ್ರುವನ್ ಸುಕೃತಂ ಬತೇತಿ ಪುರುಷೋ ವಾವ ಸುಕೃತಮ್ |
ತಾ ಅಬ್ರವೀದ್ಯಥಾಽಽಯತನಂ ಪ್ರವಿಶತೇತಿ || ೩ ||
ಅಗ್ನಿರ್ವಾಗ್ಭೂತ್ವಾ ಮುಖಂ ಪ್ರಾವಿಶದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣೋ ಭೂತ್ವಾ ನಾಸಿಕೇ ಪ್ರಾವಿಶದಾದಿತ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಭೂತ್ವಾಽಕ್ಷಿಣೀ ಪ್ರಾವಿಶಾದ್ದಿಶಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಭೂತ್ವಾ ಕರ್ಣೌ ಪ್ರಾವಿಶಂ ನೋಷಧಿವನಸ್ಪತಯೋ ಲೋಮಾನಿ ಭೂತ್ವಾ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾವಿಶಂ ಶ್ಚಂದ್ರಮಾ ಮನೋ ಭೂತ್ವಾ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾವಿಶನ್ಮೃತ್ಯುರಪಾನೋ ಭೂತ್ವಾ ನಾಭಿಂ ಪ್ರಾವಿಶದಾಪೋ ರೇತೋ ಭೂತ್ವಾ ಶಿಶ್ನಂ ಪ್ರಾವಿಶನ್ || ೪ ||
ತಮಶನಾಯಾಪಿಪಾಸೇ ಅಬ್ರೂತಾಮಾವಾಭ್ಯಾಮಭಿಪ್ರಜಾನೀಹೀತಿ |
ತೇ ಅಬ್ರವೀದೇತಾಸ್ವೇವ ವಾಂ ದೇವತಾಸ್ವಾಭಜಾಮ್ಯೇತಾಸು ಭಾಗಿನ್ಯೌ ಕರೋಮೀತಿ |
ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯೈ ಕಸ್ಯೈ ಚ ದೇವತಾಯೈ ಹವಿರ್ಗೃಹ್ಯತೇ ಭಾಗಿನ್ಯಾವೇವಾಸ್ಯಾಮಶನಾಯಾಪಿಪಾಸೇ ಭವತಃ || ೫ ||
|| ತೃತೀಯಃ ಖಂಡಃ ||
ಸ ಈಕ್ಷತೇಮೇ ನು ಲೋಕಾಶ್ಚ ಲೋಕಪಾಲಾಶ್ಚಾಂನಮೇಭ್ಯಃ ಸೃಜಾ ಇತಿ || ೧ ||
ಸೋಽಪೋಽಭ್ಯತಪತ್ತಾಭ್ಯೋಽಭಿತಪ್ತಾಭ್ಯೋ ಮೂರ್ತಿರಜಾಯತ |
ಯಾ ವೈ ಸಾ ಮೂರ್ತಿರಜಾಯತಾಂನಂ ವೈ ತತ್ || ೨ ||
ತದೇತತ್ಸೃಷ್ಟಂ ಪರಾಙ್ತ್ಯಜಿಘಾಂಸತ್ ತದ್ವಾಚಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋದ್ವಾಚಾ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನದ್ವಾಚಾಽಗ್ರಹೈಷ್ಯದಭಿವ್ಯಾಹೃತ್ಯ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೩ ||
ತತ್ಪ್ರಾಣೇನಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋತ್ಪ್ರಾಣೇನ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನತ್ಪ್ರಾಣೇನಾಗ್ರಹೈಷ್ಯದಭಿಪ್ರಾಣ್ಯ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೪ ||
ತಚ್ಚಕ್ಷುಷಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋಚ್ಚಕ್ಷುಷಾ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನಚ್ಚಕ್ಷುಷಾಽಗ್ರಹೈಷ್ಯದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೫ ||
ತಚ್ಛ್ರೋತ್ರೇಣಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋಚ್ಛ್ರೋತ್ರೇಣ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನಚ್ಛ್ರೋತ್ರೇಣಾಗ್ರಹೈಷ್ಯಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೬ ||
ತತ್ತ್ವಚಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋತ್ತ್ವಚಾ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನತ್ತ್ವಚಾಽಗ್ರಹೈಷ್ಯತ್ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೭ ||
ತನ್ಮನಸಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋನ್ಮನಸಾ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನನ್ಮನಸಾಽಗ್ರಹೈಷ್ಯದ್ಧ್ಯಾತ್ವಾ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೮ ||
ತಚ್ಛಿಶ್ನೇನಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತಂನಾಶಕ್ನೋಚ್ಛಿಶ್ನೇನ ಗ್ರಹೀತುಮ್ |
ಸ ಯದ್ಧೈನಚ್ಛಿಶ್ನೇನಾಗ್ರಹೈಷ್ಯದ್ವಿಸೃಜ್ಯ ಹೈವಾಂನಮತ್ರಪ್ಸ್ಯತ್ || ೯ ||
ತದಪಾನೇನಾಜಿಘೃಕ್ಷತ್ ತದಾವಯತ್ |
ಸೈಷೋಽಂನಸ್ಯ ಗ್ರಹೋ ಯದ್ವಾಯುರಂನಾಯುರ್ವಾ ಏಷ ಯದ್ವಾಯುಃ || ೧೦ ||
ಸ ಈಕ್ಷತ ಕಥಂ ನ್ವಿದಂ ಮದೃತೇ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸ ಈಕ್ಷತ ಕತರೇಣ ಪ್ರಪದ್ಯಾ ಇತಿ |
ಸ ಈಕ್ಷತ ಯದಿ ವಾಚಾಽಭಿವ್ಯಾಹೃತಂ ಯದಿ ಪ್ರಾಣೇನಾಭಿಪ್ರಾಣಿತಂ ಯದಿ ಚಕ್ಷುಷಾ ದೃಷ್ಟಂ ಯದಿ ಶ್ರೋತ್ರೇಣ ಶ್ರುತಂ ಯದಿ ತ್ವಚಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಯದಿ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾತಂ ಯದ್ಯಪಾನೇನಾಭ್ಯಪಾನಿತಂ ಯದಿ ಶಿಶ್ನೇನ ವಿಸೃಷ್ಟಮಥ ಕೋಽಹಮಿತಿ || ೧೧ ||
ಸ ಏತಮೇವ ಸೀಮಾನಂ ವಿದರ್ಯೈತಯಾ ದ್ವಾರಾ ಪ್ರಾಪದ್ಯತ |
ಸೈಷಾ ವಿದೃತಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾರಂ ತದೇತನ್ನಾಽಂದನಮ್ |
ತಸ್ಯ ತ್ರಯ ಆವಸಥಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸ್ವಪ್ನಾ ಅಯಮಾವಸಥೋಽಯಮಾವಸಥೋಽಯಮಾವಸಥ ಇತಿ || ೧೨ ||
ಸ ಜಾತೋ ಭೂತಾನ್ಯಭಿವ್ಯೈಖ್ಯತ್ ಕಿಮಿಹಾನ್ಯಂ ವಾವದಿಷದಿತಿ |
ಸ ಏತಮೇವ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ ತಮಮಪಶ್ಯದಿದಮದರ್ಶನಮಿತೀ ೩ || ೧೩ ||
ತಸ್ಮಾದಿದಂ ದ್ರೋ ನಾಮೇದಂ ದ್ರೋ ಹ ವೈ ನಾಮ ತಮಿದಂ ದ್ರಂ ಸಂತಮಿಂದ್ರ |
ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಪರೋಕ್ಷೇಣ ಪರೋಕ್ಷಪ್ರಿಯಾ ಇವ ಹಿ ದೇವಾಃ ಪರೋಕ್ಷಪ್ರಿಯಾ ಇವ ಹಿ ದೇವಾಃ || ೧೪ ||
|| ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ |
|| ಪ್ರಥಮ ಖಂಡಃ ||
ಪುರುಷೇ ಹ ವಾ ಅಯಮಾದಿತೋ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ |
ಯದೇತದ್ರೇತಸ್ತದೇತತ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಙ್ಗೇಭ್ಯಸ್ತೇಜಃ ಸಂಭೂತಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮಾನಂ ಬಿಭರ್ತಿ ತದ್ಯದಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಸಿಞ್ಚತ್ಯಥೈನಜ್ಜನಯತಿ ತದಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಜನ್ಮ || ೧ ||
ತತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಆತ್ಮಭೂಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾ ಸ್ವಮಙ್ಗಂ ತಥಾ ತಸ್ಮಾದೇನಾಂ ನ ಹಿನಸ್ತಿ |
ಸಾಽಸ್ಯೈತಮಾತ್ಮಾನಮತ್ರ ಗತಂ ಭಾವಯತಿ || ೨ ||
ಸಾ ಭಾವಯಿತ್ರೀ ಭಾವಯಿತವ್ಯಾ ಭವತಿ ತಂ ಸ್ತ್ರೀ ಗರ್ಭ ಬಿಭರ್ತಿ ಸೋಽಗ್ರ ಏವ ಕುಮಾರಂ ಜನ್ಮನೋಽಗ್ರೇಽಧಿಭಾವಯತಿ |
ಸ ಯತ್ಕುಮಾರಂ ಜನ್ಮನೋಽಗ್ರೇಽಧಿಭಾವಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮೇವ ತದ್ಭಾವಯತ್ಯೇಷಂ
ಲೋಕಾನಾಂ ಸಂತತ್ಯಾ ಏವಂ ಸಂತತಾ ಹೀಮೇ ಲೋಕಾಸ್ತದಸ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಂ ಜನ್ಮ || ೩ ||
ಸೋಽಸ್ಯಾಯಮಾತ್ಮಾ ಪುಣ್ಯೇಭ್ಯಃ ಕರ್ಮಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಧೀಯತೇ |
ಅಥಾಸ್ಯಾಯಮಿತರ ಆತ್ಮಾ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ವಯೋಗತಃ ಪ್ರೈತಿ ಸ ಇತಃ ಪ್ರಯಂನೇವ ಪುನರ್ಜಾಯತೇ ತದಸ್ಯ ತೃತೀಯಂ ಜನ್ಮ || ೪ ||
ತದುಕ್ತಮೃಷಿಣಾ ಗರ್ಭೇ ನು ಸಂನನ್ವೇಷಾಮವೇದಮಹಂ ದೇವಾನಾಂ ಜನಿಮಾನಿ ವಿಶ್ವಾ |
ಶತಂ ಮಾ ಪುರ ಆಯಸೀರರಕ್ಷಂನಧಃ ಶ್ಯೇನೋ ಜವಸಾ ನಿರದೀಯಮಿತಿ |
ಗರ್ಭ ಏವೈತಚ್ಛಯಾನೋ ವಾಮದೇವ ಏವಮುವಾಚ || ೫ ||
ಸ ಏವಂ ವಿದ್ವಾನಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಭೇದಾದೂರ್ಧ್ವ ಉತ್ಕ್ರಮ್ಯಾಮುಷ್ಮಿನ್ ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕೇ ಸರ್ವಾನ್ ಕಾಮಾನಾಪ್ತ್ವಾಽಮೃತಃ ಸಮಭವತ್ ಸಮಭವತ್ || ೬ ||
|| ಅಥ ತೃತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ |
|| ಪ್ರಥಮ ಖಂಡಃ ||
ಕೋಽಯಮಾತ್ಮೇತಿ ವಯಮುಪಾಸ್ಮಹೇ ಕತರಃ ಸ ಆತ್ಮಾ ಯೇನ ವಾ ಪಶ್ಯತಿ ಯೇನ ವಾ ಶೃಣೋತಿ ಯೇನ ವಾ ಗಂಧಾನಾಜಿಘ್ರತಿ ಯೇನ ವಾ ವಾಚಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ ಯೇನ ವಾ ಸ್ವಾದು ಚಾಸ್ವಾದು ಚ ವಿಜಾನಾತಿ || ೧ ||
ಯದೇತದ್ಧೃದಯಂ ಮನಶ್ಚೈತತ್ |
ಸಂಜ್ಞಾನಮಾಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಮೇಧಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ಧೃತಿರ್ಮತಿರ್ಮನೀಷಾ ಜೂತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ ಸಂಕಲ್ಪಃ ಕ್ರತುರಸುಃ ಕಾಮೋ ವಶ ಇತಿ |
ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವೈತಾನಿ ಪ್ರಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನಾಮಧೇಯಾನಿ ಭವಂತಿ || ೨ ||
ಏಷ ಬ್ರಹ್ಮೈಷ ಇಂದ್ರ ಏಷ ಪ್ರಜಾಪತಿರೇತೇ ಸರ್ವೇ ದೇವಾ ಇಮಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪೃಥಿವೀ ವಾಯುರಾಕಾಶ ಆಪೋ ಜ್ಯೋತೀಂಷೀತ್ಯೇತಾನೀಮಾನಿ ಚ ಕ್ಷುದ್ರಮಿಶ್ರಾಣೀವ |
ಬೀಜಾನೀತರಾಣಿ ಚೇತರಾಣಿ ಚಾಂಡಜಾನಿ ಚ ಜಾರುಜಾನಿ ಚ ಸ್ವೇದಜಾನಿ ಚೋದ್ಭಿಜ್ಜಾನಿ ಚಾಶ್ವಾ ಗಾವಃ ಪುರುಷಾ ಹಸ್ತಿನೋ ಯತ್ಕಿಂಚೇದಂ ಪ್ರಾಣಿ ಜಙ್ಗಮಂ ಚ ಪತತ್ರಿ ಚ ಯಚ್ಚ ಸ್ಥಾವರಂ ಸರ್ವಂ ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾನೇತ್ರಂ ಪ್ರಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಪ್ರಜ್ಞಾನೇತ್ರೋ ಲೋಕಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ || ೩ ||
ಸ ಏತೇನ ಪ್ರಜ್ಞೇನಾತ್ಮನಾಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕಾದುತ್ಕ್ರಮ್ಯಾಮುಷ್ಮಿನ್ ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕೇ ಸರ್ವಾನ್ ಕಾಮಾನಾಪ್ತ್ವಾಽಮೃತಃ ಸಮಭವತ್ ಸಮಭವತ್ || ೪ ||
|| ಶಾಂತಿಪಾಠಃ ||
ಓಂ ವಾಙ್ಮೇ ಮನಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಮನೋ ಮೇ ವಾಚಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಾವಿರಾವೀರ್ಮ ಏಧಿ |
ವೇದಸ್ಯ ಮ ಆಣೀಸ್ಥಃ ಶ್ರುತಂ ಮೇ ಮಾ ಪ್ರಹಾಸೀಃ
ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥ
ಐತರೇಯೋಪನಿಷತ್ - ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮೂಲ
ಐತರೇಯೋಪನಿಷತ್ತು ಋಗ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಶಾಖೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಕುರಿತದ್ದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಾಯ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಹಸ್ಯ:
ಆತ್ಮನ ಏಕತ್ವ: "ಆತ್ಮಾ ವಾ ಇದಮೇಕ ಏವಾಗ್ರ ಆಸೀತ್" - ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಮಾತ್ರ ಇದ್ದನು, ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಆತ್ಮನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದನು. ನೀರಿನಿಂದ ಮರೀಚಿಗಳನ್ನು, ಆ ಮರೀಚಿಗಳಿಂದ ಮೋಡವನ್ನು, ಮೋಡದಿಂದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ಪಂಚಭೂತಗಳು: ನೀರು, ಬೆಂಕಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ - ಇವುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲ.
ದೇವತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ: ಲೋಕಪಾಲಕರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅವರು ಆಹಾರದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು.
ಪುರುಷನ ಸೃಷ್ಟಿ: ದೇವತೆಗಳು ಪುರುಷನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ಬಾಯಿಯನ್ನು, ವಾಯುವಾಗಿ ಮೂಗನ್ನು, ಸೂರ್ಯನಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಇತ್ಯಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
ದ್ವಿತೀಯ ಅಧ್ಯಾಯ - ಜನನದ ಮೂರು ಹಂತಗಳು:
: ರೇತಸ್ಸಿನಿಂದ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ತೇಜಸ್ಸು ಹರಿದು ಬಂದು, ಸ್ತ್ರೀಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವದ ಸಂಜ್ಞೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.ಪ್ರಥಮ ಜನನ
ದ್ವಿತೀಯ ಜನನ: ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮನು ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು - ಇದು ಅವನ ಎರಡನೇ ಜನನ.
ತೃತೀಯ ಜನನ: ಮರಣದ ನಂತರ ಆತ್ಮನು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದು - ಇದು ಮೂರನೇ ಜನನ.
"ಗರ್ಭ ಏವ ಏತತ್ ಶಯಾನೋ ವಾಮದೇವ ಏವಮುವಾಚ" - ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ವಾಮದೇವ ಮುನಿಗಳು ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು.
ತೃತೀಯ ಅಧ್ಯಾಯ - ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ:
ಪ್ರಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪ: "ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ" - ಪ್ರಜ್ಞಾನವೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಇದು ಈ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮುಖ್ಯ ಮಹಾವಾಕ್ಯ. ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು: ಯಾವುದು ಹೃದಯದಲ್ಲಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಧೃತಿ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಕ್ರತು, ಕಾಮ, ವಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ - ಅದೇ ಪ್ರಜ್ಞಾನ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ: ಇದು ಇಂದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು - ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗ: ಪ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆತ್ಮನಾಗಿ ತಿಳಿದು, ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡು, ಅಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. "ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ" - ಚೈತನ್ಯವೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬುದು ಐತರೇಯೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಪರಮ ಸತ್ಯ.
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲವನ್ನು ನೋಡಿ
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲಪಾಠ
|| शान्तिपाठः ||
ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि |
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः ॥
|| अथ प्रथमोऽध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ।
नान्यत्किंचन मिषत् ।
स ईक्षत लोकांनु सृजा इति ॥ १ ॥
स इमांल्लोकानसृजत ।
अम्भो मरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः ।
पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः ॥ २ ॥
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालांनु सृजा इति ।
सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥ ३ ॥
तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः ।
प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष
आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ् निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ ४ ॥
|| द्वितीयः खण्डः ||
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतंस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् ।
ता एनमब्रुवंनायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्मदामेति ॥ १ ॥
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवंन वै नोऽयमलमिति ।
ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवंन वै नोऽयमलमिति ॥ २ ॥
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् ।
ता अब्रवीद्यथाऽायतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशाद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशंनोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ४ ॥
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ।
ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति ।
तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः ॥ ५ ॥
|| तृतीयः खण्डः ||
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १ ॥
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत ।
या वै सा मूर्तिरजायतांनं वै तत् ॥ २ ॥
तदेतत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत् तद्वाचाजिघृक्षत् तंनाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ३ ॥
तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तंनाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ४ ॥
तच्चक्षुषाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ५ ॥
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ६ ॥
तत्त्वचाजिघृक्षत् तंनाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ७ ॥
तन्मनसाजिघृक्षत् तंनाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ८ ॥
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तंनाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवांनमत्रप्स्यत् ॥ ९ ॥
तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् ।
सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १० ॥
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति ।
स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११ ॥
स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत ।
सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतंन्ऽन्दनम् ।
तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२ ॥
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यद्वाविदिषदिति ।
स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शनमिती ॥ ३ ॥ १३ ॥
तस्मादिदंद्रो नामेदंद्रो ह वै नाम तमिदंद्रं सन्तमिन्द्र ।
इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १४ ॥
|| अथ द्वितीयोऽध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति ।
यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥
तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति ।
साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥
सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भ बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति ।
स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं
लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३ ॥
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ।
अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयंनेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ४ ॥
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु संनन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।
शतं मा पुर आयसीररक्षंनधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ।
गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६ ॥
|| अथ तृतीयोध्यायः ||
|| प्रथम खण्डः ||
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १ ॥
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् ।
सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति ।
सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २ ॥
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव ।
बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषाः हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३ ॥
स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ४ ॥
|| शान्तिपाठः ||
ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि |
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः ॥