ಮಂತ್ರ

ಬಿಲ್ವೋಪನಿಷತ್

ಅಥ ವಾಮದೇವಃ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತಿಲಯಕಾರಣಮುಮಾಸಹಿತಂ ಸ್ವಶಿರಸಾ ಪ್ರಣಮ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ |
ಅಧೀಹಿ ಭಗವನ್ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಂ ಸರ್ವರಹಸ್ಯವರಿಷ್ಠಾಂ ಸದಾ ಸದ್ಭಿಃ ಪೂಜ್ಯಮಾನಾ ನಿಗೂಢಾಮ್
ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಕದಾಚನ |
ಮತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ತ್ವಯಂ ಜ್ಞೇಯೋ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷೋ ವಿಧಾನತಃ |
ಏಕೇನ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೇಣ ಸಂತುಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ ಮಹಾಮುನೇ |
ಇತಿ ಬ್ರುವಂತಂ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ಪುನಃ ಪ್ರಣಮ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ |
ಭಗವನ್ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಾದಿಲಕ್ಷಣ |
ಕಥಂ ಪೂಜಾ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಾ ತಾಂ ವದಸ್ವ ದಯಾನಿಧೇ |
ಇತಿ ಪುನಃ ಪೃಚ್ಛಂತಂ ವಾಮದೇವಮಾಲಿಙ್ಗ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ |
ಬುದ್ಧಿಮಾಂಸ್ತ್ವಮಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮುನಿಸತ್ತಮ |
ಮಮ ಪ್ರಿಯೇಣ ಬಿಲ್ವೇನ ತ್ವಂ ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಚನಮ್ |
ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುತ್ತಮೈರ್ಲೋಕೇ ಮಮ ಪೂಜಾವಿಧೌ ತವ |
ಪತ್ರಪುಷ್ಪಾಕ್ಷತೈರ್ದಿವ್ಯೈರ್ಬಿಲ್ವಪತ್ರೈಃ ಸಮರ್ಚಯ |
ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ವಿನಾ ಪೂಜಾ ವ್ಯರ್ಥಾ ಭವತಿ ಸರ್ವದಾ |
ಮಮ ರೂಪಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ ಸರ್ವರೂಪಂ ತದೇವ ಹಿ |
ಪ್ರಾತಃ ಸ್ನಾತ್ವಾ ವಿಧಾನೇನ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮ ಸಮಾಪ್ಯ ಚ |
ಭೂತಿರುದ್ರಾಕ್ಷಭರಣ ಉದೀಚೀಂ ದಿಶಮಾಶ್ರಯೇತ್ |
ಸದ್ಯೋಜಾತಾದಿಭಿರ್ಮಂತ್ರೈರ್ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಪುನಃ |
ಪ್ರದಕ್ಷಿಣತ್ರಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಶಿವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಫುಟಮ್ |
ದೇವೀಂ ಧ್ಯಾಯೇತ್ತಥಾ ವೃಕ್ಷೇ ವಿಷ್ಣುರೂಪಂ ಚ ಸರ್ವದಾ |
ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಂ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಸರ್ವರೂಪಂ ವಿಭಾವಯೇತ್ |
ವಾಮದಕ್ಷಿಣಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾತ್ಮಕಮ್ |
ಇಂದ್ರಾದಯಶ್ಚ ಯಕ್ಷಾಂತಾ ವೃಂತಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ |
ಪೃಷ್ಠಭಾಗೇಽಮೃತಂ ಯಸ್ಮಾದರ್ಚಯೇನ್ಮಮ ತುಷ್ಟಯೇ |
ಉತ್ತಾನಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ಚ ಯಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮಮ ಮಸ್ತಕೇ |
ಮಮ ಸಾಯುಜ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ |
ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಸ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಬಿಲ್ವಮಗ್ನಿರೂಪಂ ತಥೈವ ಚ |
ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಂ ಕಲಾರೂಪಂ ವೇದರೂಪಂ ಮಹಾಮುನೇ |
ಪುರಾತನೋಽಹಂ ಪುರುಷೋಽಹಮೀಶೋ ಹಿರಣ್ಮಯೋಽಹಂ ಶಿವರೂಪಮಸ್ಮಿ |
ಸಬಿಲ್ವರೂಪಂ ಸಗುಣಾತ್ಮರೂಪಂ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿರೂಪಂ ಶಿವರೂಪಮಸ್ಮಿ |
ಪೃಷ್ಠಭಾಗೇಽಮೃತಂ ನ್ಯಸ್ತಂ ದೇವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಿಃ ಪುರಾ |
ಉತ್ತಾನಬಿಲ್ವಪತ್ರೇಣ ಪೂಜಯೇತ್ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಯೇ |
ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೈಃ ಸದಾರ್ಚಯ |
ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ವಿನಾ ವಸ್ತು ನಾಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತವಾನಘ |
ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೈಃ ಸದಾರ್ಚಯ |
ಉತ್ತಾನಪತ್ರಪೂಜಾಂ ಚ ಯಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮಮ ಮಸ್ತಕೇ |
ಇಹ ಲೋಕೇಽಖಿಲಂ ಸೌಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಂತೇ ಪುರೇ ಮಮ |
ತಿಷ್ಠತ್ಯೇವ ಮಹಾವೀರಃ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿವರ್ಜಿತಃ |
ಸೋದಕೈರ್ಬಿಲ್ವಪತ್ರೈಶ್ಚ ಯಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮಮ ಪೂಜನಮ್ |
ಮಮ ಸಾಂನಿಧ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಪ್ರಮಥೈಃ ಸಹ ಮೋದತೇ |
ಸತ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಪುನಃ ಸತ್ಯಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಭುಜಮುಚ್ಯತೇ |
ಬಿಲ್ವಪೂಜನತೋ ಲೋಕೇ ಮತ್ಪೂಜಾಯಾಃ ಪರಾ ನ ಹಿ |
ತ್ರಿಸುಪರ್ಣಂ ತ್ರಿಋಚಾಂ ರೂಪಂ ತ್ರಿಸುಪರ್ಣಂ ತ್ರಯೀಮಯಮ್ |
ತ್ರಿಗುಣಂ ತ್ರಿಜಗನ್ಮೂರ್ತಿತ್ರಯಂ ಶಕ್ತಿತ್ರಯಂ ತ್ರಿದೃಕ್ |
ಕಾಲತ್ರಯಂ ಚ ಸವನತ್ರಯಂ ಲಿಙ್ಗತ್ರಯಂ ತ್ರಿಪಾತ್ |
ತೇಜಸ್ತ್ರಯಮಕಾರೋಕಾರಮಕಾರಪ್ರಣವಾತ್ಮಕಮ್ |
ದೇವೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽಹಂ ಹಿ ತ್ರಿಸುಪರ್ಣಮಯಾಚಿತಮ್ |
ಮಹ್ಯಂ ವೈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯೇದಂ ಮಯಾ ವಿಜ್ಞಪ್ತಕಾಮಿಕಮ್ |
ದದ್ಯಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಭ್ರೂಣವೀರಹತ್ಯಾಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಪಾತಕೈಃ |
ಮುಕ್ತೋಽಖಂಡಾನಂದಬೋಧೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ |
ತ್ರಿಸುಪರ್ಣೋಪನಿಷದಃ ಪಠನಾತ್ಪಕ್ತಿಪಾವನಃ |
ಬೋಧಕೋ ಹ್ಯಾ ಸಹಸ್ರಾದ್ವೈ ಪಕ್ತಿಂ ಪಾವಯತೇ ಧ್ರುವಮ್ |
ತ್ರಿಸುಪರ್ಣಶ್ರುತಿರ್ಹ್ಯೇಷಾ ನಿಷ್ಕೃತೌ ತ್ರಿದಳೇ ರತಾ |
ಶ್ರದ್ಧತ್ಸ್ವ ವಿದ್ವಂನಾದ್ಯಂ ತದಿತಿ ವೇದಾನುಶಾಸನಮ್ |
ಅಖಂಡಾನಂದಸಂಬೋಧಮಯೋ ಯಸ್ಮಾದಹಂ ಮುನೇ |
ವಿನ್ಯಸ್ತಾಮೃತಭಾಗೇನ ಸುಪರ್ಣೇನಾವಕುಂಠಯ |
ಅಮೃತಂ ಮೋಕ್ಷವಾಚಂತು ತೇನಾಸ್ಮದವಕುಂಠನಾತ್ |
ಪ್ರಾಪ್ಯೇತೇ ಭೋಗಮೋಕ್ಷೌ ಹಿ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತೇ ಮದನುಗ್ರಹಾತ್ |
ಉತ್ತಾನಭಾಗಪರ್ಣೇನ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಮೇ ನ್ಯಸ್ಯಮರ್ಪಯೇತ್ |
ಮೋಕ್ಷೇಽಮೃತಾವಕುಂಠೋಽಹಂ ಭವೇಯಂ ತವ ಕಾಮಧುಕ್ |
ಯೇನ ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಬಿಲ್ವಕೇನಾಪಿ ಮಾಂ ಯಜ |
ತೀರ್ಥದಾನತಪೋಯೋಗಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾ ನೈವ ತತ್ಸಮಾಃ |
ಬಿಲ್ವಂ ವಿಧಾನತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ ಚ ತದ್ದಲೈಃ |
ಯಃ ಪೂಜಯತಿ ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸೋಽಹಮೇವ ನ ಸಂಶಯಃ |
ಯ ಏತದಧೀತೇ ಬ್ರಹ್ಮಹಾಽಬ್ರಹ್ಮಹಾ ಭವತಿ |
ಸ್ವರ್ಣಸ್ತೇಯ್ಯಸ್ತೇಯೀ ಭವತಿ |

ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥ

ಬಿಲ್ವೋಪನಿಷತ್ - ಬಿಲ್ವಪತ್ರದ ಮಹಿಮ

ಈ ಉಪನಿಷತ್ತು ಬಿಲ್ವಪತ್ರದ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಕುರಿತದ್ದಾಗಿದೆ. ವಾಮದೇವ ಮುನಿಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನು ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.

ಮುಖ್ಯ ಶಿಕ್ಷ್ಯೆಗಳು:

  1. ಬಿಲ್ವಪತ್ರದ ಮಹತ್ವ: ಶಿವನು ತನ್ನ ಪೂಜೆಗೆ ಬಿಲ್ವಪತ್ರವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಿಲ್ವಪತ್ರದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

  2. ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ ಸ್ವರೂಪ: ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷವು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಎಲೆಗಳು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ತ್ರಿಗುಣಗಳಾದ ಸತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.

  3. ಪೂಜಾ ವಿಧಾನ: ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ, ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಮೂರು ಸುತ್ತು ಹಾಕಬೇಕು.

  4. ಉತ್ತಾನ ಬಿಲ್ವಪತ್ರ: ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬಿಲ್ವಪತ್ರವನ್ನು ಶಿವನ ಮುಖ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ಸಾಯುಜ್ಯ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

  5. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ: ಬಿಲ್ವಪತ್ರದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸುಖಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಾನಿಧ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

  6. ತ್ರಿಸುಪರ್ಣ ಉಪನಿಷತ್: ಮೂರು ಎಲೆಗಳಿರುವ ಬಿಲ್ವಪತ್ರವು ತ್ರಿಸುಪರ್ಣ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

"ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ವಿನಾ ಪೂಜಾ ವ್ಯರ್ಥಾ ಭವತಿ ಸರ್ವದಾ" - ಬಿಲ್ವಪತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲವನ್ನು ನೋಡಿ

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲಪಾಠ

अथ वामदेवः परमेश्वरं सृष्टिस्थितिलयकारणमुमासहितं स्वशिरसा प्रणम्येति होवाच ॥

अधीहि भगवन् सर्वविद्यां सर्वरहस्यवरिष्ठां सदा सद्भिः पूज्यमाना निगूढाम् ॥

न वक्तव्यं न वक्तव्यं न वक्तव्यं कदाचन ॥

मत्स्वरूपस्त्वयं ज्ञेयो बिल्ववृक्षो विधानतः ॥

एकेन बिल्वपत्रेण संतुष्टोऽस्मि महामुने ॥

इति ब्रुवन्तं परमेश्वरं पुनः प्रणम्येति होवाच ॥

भगवन् सर्वलोकेश सत्यज्ञानादिलक्षण ॥

कथं पूजा प्रकर्तव्या तां वदस्व दयानिधे ॥

इति पुनः पृच्छन्तं वामदेवमालिङ्ग्येति होवाच ॥

बुद्धिमांस्त्वमिति ज्ञात्वा वक्ष्यामि मुनिसत्तम ॥

मम प्रियेण बिल्वेन त्वं कुरुष्व मदर्चनम् ॥

द्रव्याणामुत्तमैर्लोके मम पूजाविधौ तव ॥

पत्रपुष्पाक्षतैर्दिव्यैर्बिल्वपत्रैः समर्चय ॥

बिल्वपत्रं विना पूजा व्यर्था भवति सर्वदा ॥

मम रूपमिति ज्ञेयं सर्वरूपं तदेव हि ॥

प्रातः स्नात्वा विधानेन संध्याकर्म समाप्य च ॥

भूतिरुद्राक्षभरण उदीचीं दिशमाश्रयेत् ॥

सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर्नमस्कृत्य पुनः पुनः ॥

प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा शिवरूपमिति स्फुटम् ॥

देवीं ध्यायेत्तथा वृक्षे विष्णुरूपं च सर्वदा ॥

ब्रह्मरूपं च विज्ञेयं सर्वरूपं विभावयेत् ॥

वामदक्षिणमध्यस्थं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥

इन्द्रादयश्च यक्षान्ता वृन्तभागे व्यवस्थिताः ॥

पृष्ठभागेऽमृतं यस्मादर्चयेन्मम तुष्टये ॥

उत्तानबिल्वपत्रं च यः कुर्यान्मम मस्तके ॥

मम सायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥

त्रिमूर्तिस्त्रिगुणं बैल्वमग्निरूपं तथैव च ॥

ब्रह्मरूपं कलारूपं वेदरूपं महामुने ॥

पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥

सबिल्वरूपं सगुणात्मरूपं त्रिमूर्तिरूपं शिवरूपमस्मि ॥

पृष्ठभागेऽमृतं न्यस्तं देवैर्ब्रह्मादिभिः पुरा ॥

उत्तानबिल्वपत्रेण पूजयेत् सर्वसिद्धये ॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बिल्वपत्रैः सदार्चय ॥

बिल्वपत्रं विना वस्तु नास्ति किञ्चित्तवानघ ॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बिल्वपत्रैः सदार्चय ॥

उत्तानपत्रपूजां च यः कुर्यान्मम मस्तके ॥

इह लोकेऽखिलं सौख्यं प्राप्नोत्यन्ते पुरे मम ॥

तिष्ठत्येव महावीरः पुनर्जन्मविवर्जितः ॥

सोदकैर्बिल्वपत्रैश्च यः कुर्यान्मम पूजनम् ॥

मम सान्निध्यमाप्नोति प्रमथैः सह मोदते ॥

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ॥

बिल्वपूजनतो लोके मत्पूजायाः परा न हि ॥

त्रिसुपर्णं त्रिऋचां रूपं त्रिसुपर्णं त्रयीमयम् ॥

त्रिसुपर्णं त्रिगुणं त्रिजगन्मूर्तित्रयं शक्तित्रयं त्रिदृक् ॥

कालत्रयं च सवनत्रयं लिङ्गत्रयं त्रिपात् ॥

तेजस्त्रयमकारोकारमकारप्रणवात्मकम् ॥

देवेषु ब्राह्मणोऽहं हि त्रिसुपर्णमयाचितम् ॥

मह्यं वै ब्राह्मणायेदं मया विज्ञप्तकामिकम् ॥

दद्याद्ब्रह्मभ्रूणवीरहत्यायाश्चान्यपातकैः ॥

मुक्तोऽखण्डानन्दबोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

त्रिसुपर्णोपनिषदः पठनात्पङ्क्तिपावनः ॥

बोधको ह्या सहस्राद्वै पङ्क्तिं पावयते ध्रुवम् ॥

त्रिसुपर्णश्रुतिर्ह्येषा निष्कृतौ त्रिदले रता ॥

श्रद्धत्स्व विद्वन्नाद्यं तदिति वेदानुशासनम् ॥

अखण्डानन्दसम्बोधमयो यस्मादहं मुने ॥

विन्यस्तामृतभागेन सुपर्णेनावकुण्ठय ॥

अमृतं मोक्षवाचन्तु तेनास्मदवकुण्ठनात् ॥

प्राप्येते भोगमोक्षौ हि स्थित्यन्ते मदनुग्रहात् ॥

उत्तानभागपर्णेन मूर्ध्नि मे न्यस्यमर्पयेत् ॥

मोक्षेऽमृतावकुण्ठोऽहं भवेयं तव कामधुक् ॥

येन केन प्रकारेण बिल्वकेनापि मां यज ॥

तीर्थदानतपोयोगस्वाध्याया नैव तत्समाः ॥

बिल्वं विधानतः स्थाप्य वर्धयित्वा च तद्दलैः ॥

यः पूजयति मां भक्त्या सोऽहमेव न संशयः ॥

य एतदधीते ब्रह्महाऽब्रह्महा भवति ॥

स्वर्णस्तेय्यस्तेयी भवति ॥ ॥