ಜಾಬಾಲೋಪನಿಷತ್
ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ |
ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೇ
|| ಅಥ ಪ್ರಥಮ ಖಂಡಃ |
ಬೃಹಸ್ಪತಿರುವಾಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮ್ |
ಯದನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ ದೇವಾನಾಂ ದೇವಯಜನಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಸದನಮ್ |
ಅವಿಮುಕ್ತಂ ವೈ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ ದೇವಾನಾಂ ದೇವಯಜನಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಸದನಮ್ |
ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ರ ಕ್ವಚನ ಗಚ್ಛತಿ ತದೇವ ಮನ್ಯೇತೇತಿ |
ಇದಂ ವೈ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ ದೇವಾನಾಂ ದೇವಯಜನಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಸದನಮ್ |
ಅತ್ರ ಹಿ ಜಂತೋಃ ಪ್ರಾಣೇಷೂತ್ಕ್ರಮಮಾಣೇಷು ರುದ್ರಸ್ತಾರಕಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಯೇನಾಸಾವಮೃತೀ ಭೂತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷೀ ಭವತಿ |
ತಸ್ಮಾದವಿಮುಕ್ತಮೇವ ನಿಷೇವೇತಾವಿಮುಕ್ತಂ ನ ವಿಮುಞ್ಚೇತ್ |
ಏವಮೇವೈತದ್ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಏವಮೇವೈತದ್ಭಗವನ್ ಇತಿ ವೈ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇತಿ || ೧ ||
|| ಅಥ ದ್ವಿತೀಯ ಖಂಡಃ |
ಅಥ ಹೈನಮತ್ರಿಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮ್ |
ಯ ಏಷೋಽನಂತೋಽವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ತಂ ಕಥಮಹಂ ವಿಜಾನೀಯಾಮಿತಿ |
ಸ ಹೋವಾಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ |
ಸೋಽವಿಮುಕ್ತ ಉಪಾಸ್ಯೋ ಯ ಏಷೋಽನಂತೋಽವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ಸೋಽವಿಮುಕ್ತೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇತಿ || ೧ ||
ಸೋಽವಿಮುಕ್ತಃ ಕಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇತಿ |
ವರಣಾಯಾಂ ನಾಸ್ಯಾಂ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇತಿ |
ಕಾ ವೈ ವರಣಾ ಕಾ ಚ ನಾಶೀತಿ |
ಸರ್ವಾನಿಂದ್ರಿಯಕೃತಾಂದೋಷಾನ್ವಾರಯತೀತಿ ತೇನ ವರಣಾ ಭವತಿ |
ಸರ್ವಾನಿಂದ್ರಿಯಕೃತಾನ್ ಪಾಪಾನ್ ನಾಶಯತೀತಿ ತೇನ ನಾಸೀ ಭವತೀತಿ |
ಕತಮಚ್ಚಾಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಭವತೀತಿ |
ಭ್ರುವೋರ್ಘ್ರಾಣಸ್ಯ ಚ ಯಃ ಸಂಧಿಃ ಸ ಏಷ ದ್ಯೌರ್ಲೋಕಸ್ಯ ಪರಸ್ಯ ಚ ಸಂಧಿರ್ಭವತೀತಿ |
ಏತದ್ವೈ ಸಂಧಿಂ ಸಂಧ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ ಉಪಾಸತ ಇತಿ |
ಸೋಽವಿಮುಕ್ತ ಉಪಾಸ್ಯ ಇತಿ |
ಸೋಽವಿಮುಕ್ತಂ ಜ್ಞಾನಮಾಚಷ್ಟೇ |
ಯೋ ವೈ ತದೇವಂ ವೇದೇತಿ || ೨ ||
|| ಅಥ ತೃತೀಯಃ ಖಂಡಃ |
ಅಥ ಹೈನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣ ಊಚುಃ |
ಕಿಂ ಜಪ್ಯೇನಾಮೃತತ್ವಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ |
ಸ ಹೋವಾಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ |
ಶತರುದ್ರೀಯೇಣೇತಿ |
ಏತಾನ್ಯೇವ ಹ ವಾ ಅಮೃತಸ್ಯ ನಾಮಧೇಯಾನಿ |
ಏತೈರ್ಹ ವಾ ಅಮೃತೋ ಭವತೀತಿ ಏವಮೇವೈತದ್ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ || ೧ ||
|| ಅಥ ಚತುರ್ಥ ಖಂಡಃ |
ಅಥ ಜನಕೋ ಹ ವೈದೇಹೋ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮುಪಸಮೇತ್ಯೋವಾಚ |
ಭಗವನ್ಸಂನ್ಯಾಸಮನುಬ್ರೂಹೀತಿ |
ಸ ಹೋವಾಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ |
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಗೃಹೀ ಭವೇತ್ |
ಗೃಹೀ ಭೂತ್ವಾ ವನೀ ಭವೇತ್ |
ವನೀ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ |
ಯದಿ ವೇತರಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದೇವ ಪ್ರವ್ರಜೇದ್ಗೃಹಾದ್ವಾ ವನಾದ್ವಾ |
ಅಥ ಪುನರವ್ರತೀ ವಾ ವ್ರತೀ ವಾ ಸ್ನಾತಕೋ ವಾಸ್ನಾತಕೋ ವಾ ಉತ್ಸಂನಾಗ್ನಿರನಗ್ನಿಕೋ ವಾ ಯದಹರೇವ ವಿರಜೇತ್ತದಹರೇವ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ || ೧ ||
ತದ್ಧೈಕೇ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾಮೇವೇಷ್ಟಿಂ ಕುರ್ವಂತಿ |
ತದು ತಥಾ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ |
ಆಗ್ನೇಯೀಮೇವ ಕುರ್ಯಾತ್ |
ಅಗ್ನಿರ್ಹಿ ವೈ ಪ್ರಾಣಃ |
ಪ್ರಾಣಮೇವೈತಯಾ ಕರೋತಿ |
ತ್ರೈಧಾತವೀಯಾಮೇವ ಕುರ್ಯಾತ್ |
ಏತಯೈವ ತ್ರಯೋ ಧಾತವೋ ಯದುತ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ |
ಅಯಂ ತೇ ಯೋನಿರೃತ್ವಿಯೋ ಯತೋ ಜಾತೋ ಅರೋಚಥಾಃ |
ತಂ ಜಾನಂನಗ್ನ ಆರೋಹಾಥಾ ನೋ ವರ್ಧಯಾ ರಯಿಮ್ |
ಇತ್ಯನೇನ ಮಂತ್ರೇಣಾಗ್ನಿಮಾಜಿಘ್ರೇತ್ |
ಏಷ ಹ ವಾ ಅಗ್ನೇರ್ಯೋನಿರ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಃ |
ಪ್ರಾಣಂ ಗಚ್ಛ ಸ್ವಾಹೇತ್ಯೇವಮೇವೈತದಾಹ || ೨ ||
ಗ್ರಾಮಾದಗ್ನಿಮಾಹೃತ್ಯ ಪೂರ್ವೈವದಗ್ನಿಮಾಘ್ರಾಪಯೇತ್ |
ಯದಗ್ನಿಂ ನ ವಿಂದೇದಪ್ಸು ಜುಹುಯಾತ್ |
ಆಪೋ ವೈ ಸರ್ವಾ ದೇವತಾಃ |
ಸರ್ವಾಭ್ಯೋ ದೇವತಾಭ್ಯೋ ಜುಹೋಮಿ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಹುತ್ವೋದ್ಧೃತ್ಯ ಪ್ರಾಶ್ನೀಯಾತ್ಸಾಜ್ಯಂ ಹವಿರನಾಮಯಮ್ |
ಮೋಕ್ಷಮಂತ್ರಸ್ತ್ರಯ್ಯೇವಂ ವಿಂದೇತ್ |
ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತದುಪಾಸಿತವ್ಯಮ್ |
ಏವಮೇವೈತದ್ಭಗವಂನಿತಿ ವೈ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ || ೩ ||
|| ಅಥ ಪಞ್ಚಮ ಖಂಡಃ |
ಅಥ ಹೈನಮತ್ರಿಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮ್ |
ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾಯಜ್ಞೋಪವೀತಿ ಕಥಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತಿ |
ಸ ಹೋವಾಚ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಃ |
ಇದಮೇವಾಸ್ಯ ಯಜ್ಞೋಪವೀತಂ ಯ ಆತ್ಮಾ ಅಪಃ ಪ್ರಾಶ್ಯಾಚಮ್ಯ |
ಅಯಂ ವಿಧಿಃ ಪ್ರವ್ರಾಜಿನಾಮ್ || ೧ ||
ವೀರಾಧ್ವಾನೇ ವಾನಾಶಕೇ ವಾಪಾಂ ಪ್ರವೇಶೇ ವಾಗ್ನಿಪ್ರವೇಶೇ ವಾ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಾ |
ಅಥ ಪರಿವ್ರಾಡ್ವಿವರ್ಣವಾಸಾ ಮುಂಡೋಽಪರಿಗ್ರಹಃ ಶುಚಿರದ್ರೋಹೀ ಭೈಕ್ಷಮಾಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಭವತೀತಿ |
ಯದ್ಯಾತುರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸಂನ್ಯಸೇತ್ |
ಏಷ ಪಂಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹಾನುವಿತ್ತಸ್ತೇನೈತಿ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಿತಿ |
ಏವಮೇವೈಷ ಭಗವಂನಿತಿ ವೈ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ || ೨ ||
|| ಅಥ ಷಷ್ಠ ಖಂಡಃ |
ತತ್ರ ಪರಮಹಂಸಾ ನಾಮ ಸಂವರ್ತಕಾರುಣಿಶ್ವೇತಕೇತುದುರ್ವಾಸಋಭುನಿದಾಘಜಡಭರತದತ್ತತ್ರೇಯರೈವತಕ-
ಪ್ರಭೃತಯೋಽವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಾ ಅವ್ಯಕ್ತಾಚಾರಾ ಅನುನ್ಮತ್ತಾ ಉನ್ಮತ್ತವದಾಚರಂತಃ || ೧ ||
ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ |
ತ್ರಿದಂಡಂ ಕಮಂಡಲುಂ ಶಿಕ್ಯಂ ಪಾತ್ರಂ ಜಲಪವಿತ್ರಂ ಶಿಖಾಂ ಯಜ್ಞೋಪವೀತಂ ಚೇತ್ಯೇತತ್ಸರ್ವಂ ಭೂಃ ಸ್ವಾಹೇತ್ಯಪ್ಸು ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್ || ೨ ||
ಯಥಾಜಾತರೂಪಧರೋ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಃ ತತ್ತ್ವಬ್ರಹ್ಮಮಾರ್ಗೇ ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಪಂನಃ ಶುದ್ಧಮಾನಸಃ ಪ್ರಾಣಸಂಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಯಥೋಕ್ತಕಾಲೇ ವಿಮುಕ್ತೋ ಭೈಕ್ಷಮಾಚರಂನುದರಪಾತ್ರೇಣ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಶೂನ್ಯಾಗಾರದೇವಗೃಹತೃಣಕೂಟವಲ್ಮೀಕವೃಕ್ಷಮೂಲ-
ಕುಲಾಲಶಾಲಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಶಾಲಾನದೀಪುಲಿನಗಿರಿಕುಹರಕಂದರಕೋಟರನಿರ್ಝರಸ್ಥಂಡಿಲೇ-ಷ್ವನಿಕೇತವಾಸ್ಯಪ್ರಯತ್ನೋ ನಿರ್ಮಮಃ ಶುಕ್ಲಧ್ಯಾನಪರಾಯಣೋಽಧ್ಯಾತ್ಮನಿಷ್ಠಃ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮನಿರ್ಮೂಲನಪರಃ ಸಂನ್ಯಾಸೇನ ದೇಹತ್ಯಾಗಂ ಕರೋತಿ ಸ ಪರಮಹಂಸೋ ನಾಮ |
ಇತ್ಯುಪನಿಷತ್ || ೩ ||
ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ |
ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೆ
ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥ
ಜಾಬಾಲೋಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವಣ ವೇದದ ಉಪನಿಷತ್ತು. ಇದು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ಜೀವನ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಪ್ರಥಮ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧:
ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವು ದೇವತೆಗಳ ಯಜ್ಞ ಸ್ಥಳ, ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಳ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಡುವಾಗ ರುದ್ರರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸಿದವರು ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ."
ದ್ವಿತೀಯಃ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧-೨:
ಆತ್ರಿಯು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನನ್ನು ಕೇಳಿದರು: "ಅನಂತ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು: "ಅವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು."
ತೃತೀಯಃ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧:
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಕೇಳಿದ: "ಯಾವುದನ್ನು ಜಪಿಸಿದರೆ ಅಮೃತತ್ವ ಸಿಗುತ್ತದೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು: "ಶತರುದ್ರೀಯವನ್ನು ಜಪಿಸಿದರೆ ಅಮೃತತ್ವ ಸಿಗುತ್ತದೆ."
ಚತುರ್ಥಃ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧:
ಜನಕನು ಕೇಳಿದ: "ಸನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು: "ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೆ ಮುಗಿಸಿ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಬೇಕು, ಅನಂತರ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಅನಂತರ ಸನ್ಯಾಸ. ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ಸನ್ಯಾಸ."
ಮಂತ್ರ ೨:
"ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಾಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಪ್ರಾಣನನ್ನು ಸ್ವಾಹೆಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು."
ಪಂಚಮಃ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧:
ಆತ್ರಿಯು ಕೇಳಿದ: "ಯಜ್ಞೋಪವೀತವೇನು?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು: "ಪ್ರಾಣವೇ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ. ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸ್ವಾಹೆಂದು ಅರ್ಪಿಸು."
ಮಂತ್ರ ೨:
"ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ, ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರಿಸುತ್ತಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ."
ಷಷ್ಠಃ ಖಂಡಃ
ಮಂತ್ರ ೧-೩:
"ಪರಮಹಂಸರು ರಂಗು, ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿದಂಡ, ಕಮಂಡಲು, ಶಿಕ್ಯಾ, ಪಾತ್ರ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಲಾಭ ನಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯ, ಗೃಹ, ಹುಲ್ಲು, ಮರ, ಬಂಡೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿ, ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ."
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲವನ್ನು ನೋಡಿ
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲಪಾಠ
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते |
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते
|| अथ प्रथम खण्डः |
बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यम् |
यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् |
अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् |
तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्येतेति |
इदं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् |
अत्र हि जन्तोः प्राणेषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवति |
तस्मादविमुक्तमेव निषेवेताविमुक्तं न विमुञ्चेत |
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य एवमेवैतद्भगवनिति वै याज्ञवल्क्येति || १ ||
|| अथ द्वितीय खण्डः |
अथ हैनमत्रि पप्रच्छ याज्ञवल्क्यम् |
य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति |
स होवाच याज्ञवल्क्यः |
सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति || १ ||
सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति |
वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति |
का वै वरणा का च नाशीति |
सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान्वारयतीति तेन वरणा भवति |
सर्वानिन्द्रियकृतान् पापान् नाशयतीति तेन नाशी भवतीति |
कतमच्चास्य स्थानं भवतीति |
भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः सन्धिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति |
एतद्वै सन्धिं सन्ध्यां ब्रह्मविद उपासत इति |
सोऽविमुक्त उपास्य इति |
सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे |
यो वै तदेवं वेदेति || २ ||
|| अथ तृतीयः खण्डः |
अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः |
किं जप्येनामृतत्वं बृहीति |
स होवाच याज्ञवल्क्यः |
शतरुद्रीयेणेति |
एतान्येव ह वा अमृतस्य नामधेयानि |
एतैर्ह वा अमृतो भवतीति एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः || १ ||
|| अथ चतुर्थ खण्डः |
अथ जनको ह वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच |
भगवन्संन्यासमनुबृहीति |
स होवाच याज्ञवल्क्यः |
ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत् |
गृही भूत्वा वनी भवेत् |
वनी भूत्वा प्रव्रजेत् |
यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्गृहाद्वा वनाद्वा |
अथ पुनरवृती वा वृती वा स्नातको वास्नातको वा उत्संनाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् || १ ||
तद्धैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति |
तदु था न कुर्यात् |
आग्नेयीमेव कुर्यात् |
अग्निर्हि वै प्राणः |
प्राणमेवैतया करोति |
त्रैधातवीयामेव कुर्यात् |
एतयैव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम इति |
अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो अरोचथाः |
तं जानंनग्न आरोहाथा नो वर्धय रयिम् |
इत्यनेन मन्त्रेणाग्निमाजिघृत |
एष ह वा अग्नेर्योनिर्यः प्राणः |
प्राणं गच्छ स्वाहेत्येवमेवैतदाह || २ ||
ग्रामादग्निमाहृत्य पूर्वैवदग्निमाघ्रापयेत् |
यदग्निं न विन्देदप्सु जुहुयात् |
आपो वै सर्वा देवताः |
सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नीयात्साज्यं हविरनामयम् |
मोक्षमन्त्रस्त्रय्येवं विन्देत |
तद्ब्रह्म तदुपासितव्यम् |
एवमेवैतद्भगवंनिति वै याज्ञवल्क्य || ३ ||
|| अथ पञ्चम खण्डः |
अथ हैनमत्रि पप्रच्छ याज्ञवल्क्यम् |
पृच्छामि त्वा याज्ञवल्क्यायज्ञोपवीति कथं ब्राह्मण इति |
स होवाच याज्ञवल्क्यः |
इदमेवास्य यज्ञोपवीतं य आत्मा अपः प्राश्याचम्य |
अयं विधिः प्रव्राजिनाम् || १ ||
वीराध्वाने वा नाशके वा पां प्रवेशे वाग्निप्रवेशे वा महाप्रस्थाने वा |
अथ परिव्राड्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षमाणो ब्रह्मभूयाय भवतीति |
यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा संन्यसेत् |
एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति संन्यासी ब्रह्मविदिति |
एवमेवैष भगवंनिति वै याज्ञवल्क्य || २ ||
|| अथ षष्ठ खण्डः |
तत्र परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुर्वासऋभुनिदाघजडभरतदत्तत्रेयरैवतक-
प्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः || १ ||
इति श्रुतेः |
त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यां पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चेत्येतत्सर्वं भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् || २ ||
यथाजातरूपधरो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक्संपञ्जः शुद्धमानसः प्राणसन्धारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण लाभालाभौ समो भूत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूल-
कुलालाशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकुहरकन्दरकोटरनिर्झरस्थण्डिलेषुनिकेतवास्यप्रयत्नो निर्ममः शुक्लध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नाम |
इत्युपनिषत् || ३ ||
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते |
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते